🎧 Özet incelemeyi dinleyin:
“Hocam, bu matematik, fizik, kimya gibi dersler hayatta ne işimize yarıyor?”
Hemen yanıtlayayım: Trafik kurallarına uymamızı sağlıyor. Şaka yapmıyorum, temel bilimlerle aslında “kural algımızı” geliştiriyoruz.
Nasıl mı? Gelin izah edeyim.
Bilgi, Kuralları Görebilme Yeteneğidir
Bir konuda bilgili veya uzman olmak o konuda gelişmiş bir kural algısına sahip olmakla ilgilidir. Kural algımız geliştiği düzeyde, yöneldiğimiz alanda sistemli bir düzenin işlediğini kavrarız.
Matematik işlemleri tanıdıkça, ne kadar bilinmez olursa olsun her şeyin bir hesabı olduğunu ve hesapların asla şaşmadığını öğreniriz. x, y gibi bilinmeyenlerin ortaya çıkarılmasının bir yöntemi olduğunu kavrarız. Farklı değerlerin bir araya gelerek eşitlikler, denklikler ve denge oluşturabileceğini anlarız.
Fizik kanunlarını tanıdıkça neden-sonuç ilkesinin dışına çıkılamadığını öğreniriz. Kimyayı anladıkça, görünürde karmaşık ve düzensiz görünen değişimlerin bile belirli formüllere göre gerçekleştiğini öğreniriz. Biyolojiyi gördükçe, en küçük hücreden en karmaşık canlılara kadar tüm yaşamsal süreçlerin ortak bir kurallar bütününe bağlı olduğunu öğreniriz.
Böylece yaşamın hemen her alanında mantıklı kuralların işlediğini, ilk bakışta rastlantı gibi görülen birçok oluşumun, değişimin arkasında öngörülebilir hesapların ve keşfedilebilir bir düzenin olduğunu kavrarız.
Ve işte bu sayede, rakamlar veya formüller olmadan da günlük yaşamda bir olayla ilgili işleyişi ve kuralları sorgulamayı, görünenin ötesindeki bağlantıları araştırmayı öğrenir, karar verme süreçlerimizi yönetiriz.
Dolayısıyla temel bilimler eğitimi bize yalnızca bilgi kazandırmaz, yaşamın görünür ve görünmez kurallarını fark edebilme yeteneği kazandırır. Başka bir deyişle, kural algımızı geliştirir.
Olayların Gerisinde Keşfedilen Kurallar
İnsanlar uzun süre gökyüzündeki hareketleri tanrıların iradesiyle açıklamaya çalıştı. Oysa gezegenlerin hareketlerinin belirli matematiksel kurallara uyduğu anlaşıldığında, tutulmaların ve diğer gök olaylarının yıllar hatta yüzyıllar öncesinden hesaplanabildiği görüldü.
Benzer şekilde, yüzyıllar boyunca salgın hastalıkların lanetlerden veya doğaüstü güçlerden kaynaklandığına inanıldı. Ancak yüzyılda mikropların hastalıklara neden olduklarının ve yayılım mekanizmalarının keşfiyle etkenler görünür, kaçınılmaz görülen sonuçlar ise yönetilebilir hale geldi.
İnsanlığın ilerlemesi çoğu zaman bunlar gibi zaten var olan fakat henüz fark edilmemiş kuralların keşfi ve algılanması sayesinde gerçekleşti. Kuralları fark ettikçe kural algımız gelişti ve keşifler arttı.
Cehaletin En Çarpıcı Tanımı
Bilgisizlik veya cehaletin en çarpıcı tanımı “kural algısına” sahip olmamaktır.
Kural algısı gelişmemiş kişiler ve toplumlar nedenselliği kavrayabilecek ve neden-sonuç ilişkileri zincirini izleyebilecek bilişsel kapasiteye sahip değildir.
Öte taraftan, bilgili insan yaşamda çelişkinin de hokus-pokusun da yeri olmadığının farkındadır. İyi de olsa, kötü de, yaşananların gerisinde hesapsız kitapsız, öngörülemez gerekçeler aramaz. Şans veya rastlantı gibi görülen birçok sonucun ardında izlenebilir nedenlerin olduğundan emin olur. Gerçek dışı varsayımlar yerine, insanlığın ortak birikimi olan bilgi ve bulgulardan yola çıkarak olayları daha geniş bir bağlam içinde anlamlandırmaya yönelir.
Yaşadıklarımızın nedenlerini doğaüstü güçlerde arayanlara, hurafelere, batıla inananlara bakın, kural algısı yeterince gelişmemiş olduklarını görürsünüz.
Kural Algısı Neye Yarar?
Kural algımız geliştikçe yalnızca daha fazla bilgi edinmiş olmayız, aynı zamanda olayları daha doğru okuma ve daha isabetli karar verme yeteneği kazanırız. Yaşanan her durumun ardında bir neden-sonuç zinciri olduğunu görür, yüzeyde görünen ile gerçekte işleyen mekanizmayı birbirinden ayırmayı öğreniriz. Böylece, bu bilimsel disiplinler aracılığıyla evrendeki sistemli işleyişi kavrayarak günlük yaşamdaki sosyal kuralları da daha iyi içselleştiririz.
Yani, matematik, fizik, kimya veya biyoloji çalışırken kazandığımız kural algısı, bizi yaşamın savrulan bir yaprağı olmaktan çıkarıp, kendi yaşam öyküsünün bilinçli bir yönlendiricisi haline getirir.
Bu bakış açısı, olayları neden-sonuç ilişkileri içinde değerlendirmeyi kolaylaştırır. Böylece insan, yaşamı yalnızca deneyimleyen değil, aynı zamanda onu anlamlandıran ve daha sağlıklı kararlarla yönlendirebilen bir düşünme biçimi geliştirir.
Uygar ve Geri Kalmış Toplumların Farkı
Uygar toplumların farkı da burada ortaya çıkar. Kural algısı gelişmiş toplumlarda insanlar yaşamı daha derin bir bilinçle kavrar. Böylece kurallara uyum ile özgürlük arasında sağlıklı bir denge kurulur.
Kuralın neden var olduğunu anlayan birey için kurallara uyum, içselleştirilmiş bir yaşam biçimine dönüşür. Kurallar, birlikte yaşamı mümkün kılan, güveni ve düzeni sağlayan ortak aklın ürünü olarak görülür.
İşte bu anlayışın sonucu olarak bireyler trafikte kimse görmese bile kırmızı ışıkta durur, çöpünü yere atmaz, vergisini öder, sıraya kaynak yapmaz ve kamu malını kendi malı gibi özenle korur. Çünkü bu davranışların toplumsal düzen içinde çok güçlü sonuçlar zinciri oluşturduğunu bilir.
Buna karşılık kural algısının zayıf olduğu yapılarda kurallar çoğu zaman aşılması gereken engeller olarak algılanır. Neden-sonuç ilişkisi yeterince kavranmadığında, kurallara uyum da duruma göre değişen bir seçim haline gelir. Kısa vadeli çıkarları uzun vadeli toplumsal sonuçların önüne koyma eğilimi güçlenir.
Sonuç olarak şunu söyleyebiliriz: Kural tanımazlık biçiminde görülen davranışlar, çoğu zaman bireysel bir seçim olmaktan ziyade, gelişmemiş bir kural algısının ve zayıf nedensellik bilincinin toplumsal yansımasıdır. Bu nedenle matematik, fizik, kimya gibi temel bilimler yalnızca sayıları, formülleri veya teorileri öğretmez, aynı zamanda yaşamı düzenleyen görünmez kuralları fark etmemiz, neden-sonuç ilişkilerini doğru kurmamız ve sistemli düşünme becerisi kazanmamız için “kural algımızı” geliştirir. İşte bu yüzden, sınıfta çözülen o soyut denklemler, aslında bizi kırmızı ışıkta durmayı içselleştirmiş uygar bir toplumun parçası yapar.
Yeni yazılarda görüşünceye dek “öğrenmeye devam edin!”
🎧 Podcast olarak dinleyin:
Yorumunuzu Ekleyebilirsiniz