COP31 medyaya yansıyan haliyle, küresel bir sorunu çözme mekanizmasının çalıştırılmasından çok, iklim sosyetesinin görkemli bir kutlama gösterisi havasında görünüyor. Ancak yiğidi öldürüp hakkını teslim edelim: Böylesine büyük bir küresel organizasyonun ev sahipliği başlı başına önemli bir başarıdır. Milyarlarca liralık kamu kaynağının kullanıldığı bu dev organizasyonda binlerce yabancı delegeyi, devlet ve hükümet başkanlarını, iklim uzmanlarını ve sivil toplum temsilcilerini Antalya’da ağırlamak, kurulan altyapıyı işletmek, ulaşımı ve güvenliği sağlamak, onlarca ülke ve kuruluş arasındaki diplomatik ve teknik trafiği yönetmek kolay bir iş değildir.
Arka planda aylarca çalışan ekiplerin, kurulan altyapının ve yürütülen hazırlıkların değerini tartışmıyoruz. Ancak işin bir de amacı, onun da bir gerçeği var: Başarılı bir organizasyon gerçekleştirmek ile başarılı bir sonuç elde etmek aynı şey değildir.
Konuya uzun yıllardır kullandığımız Avrupa Komisyonu’nun Proje Döngüsü Yönetimi (PCM) ve Mantıksal Çerçeve Yaklaşımı (LFA) merceğinden baktığımda, bu haklı gururun bizi tanıdık bir başarı yanılsamasına sürüklememesi gerektiğini düşünüyorum. Yalnızca büyük projelerde değil, hemen her büyük girişimde sıklıkla gözlemlediğim bu yanılsama bize hep aynı acı gerçeği gösteriyor: Bir faaliyetin başarıyla tamamlanması, o faaliyetin neden yapıldığını başarıyla gerçekleştirdiğimiz anlamına gelmez.
Proje ve Program Mantığıyla COP31
COP31’i bir proje gibi tanımlamak doğru olmaz. Çünkü COP31, uluslararası iklim müzakerelerinin devam eden çok taraflı sürecinin bir parçası. Ancak başarısını değerlendirmek için program/proje tasarım ve yönetim araçlarından çok şey öğrenebiliriz. Çünkü proje kavramları, bir terminoloji tartışmasından çok, kurumların amaçlarını gerçekleştirmek için kaynaklarını, enerjisini ve geleceğini nasıl yönettiğiyle ilgilidir.
Projelerde sıkça düştüğümüz o meşhur “faaliyet tuzağı” ve “çıktı yanılgısı” COP31 için de önemli bir uyarıdır: “Görkemli bir seremoniyi gerçekleştirdik, liderleri ağırladık, fotoğraf verdik, demek ki başardık.” Oysa bunların tamamı amaç değil, amaçlara ulaşmak için kullanılan araçlardır. Bir etkinlik takvimi işletmek, kongre merkezleri tahsis etmek, protokolün katılımıyla aile fotoğrafı çekmek ve yüzlerce toplantı gerçekleştirmek önemli işlerdir. Fakat bunlar tek başına COP31’in vizyonu veya nihai başarısı olamaz. Doğrusunu söylemek gerekirse, asıl iş, protokol dağılıp ışıklar söndüğünde başlar.
Dolayısıyla, zirvenin kendisi sonuç değildir. Zirvenin ürettiği sonuçların kullanılmaya başlamasıyla asıl sonuç zinciri başlar. Nitekim COP31’in yaklaşımı da “diyalog → uzlaşı → eylem” çizgisinde ilerlemektedir. Bu nedenle başarıyı yalnızca diyalog ve uzlaşı düzeyinde değil, bunların eyleme ve sonuçlara dönüşüp dönüşmediği üzerinden değerlendirmek gerekir. Tıpkı toprağa bir fidan dikip can suyunu verdikten sonra “işimiz bitti” diyemeyeceğimiz gibi, iklim zirvesini organize ettikten sonra da işimiz bitmez.
COP31’i Hangi Sonuçlarla Değerlendirmeliyiz?
COP31’in başarısını bir proje/program merceğinden okuduğumuzda karşımıza basit ama güçlü bir zincir çıkar:
Aktiviteler (Zirve) → Çıktılar (Diyalog, Uzlaşı) → Etkiler (Eylem) → Kazanım → Değişim
Bunu proje sonuç zinciriyle ifade edersek:
- Aktiviteler: Zirve kapsamında ne yaptık?
- Çıktılar: Bu faaliyetlerin sonunda ne ortaya çıktı?
- Etkiler: Bu çıktılar tarafları nasıl ve ne düzeyde eyleme geçirdi (değerlendirilmeye başlandı)?
- Kazanımlar: Uygulamalar sonucunda orta vadede hangi iyileşme ve başarılar elde edildi?
- Değişim: Yıllar sonra sosyal, çevresel, ekonomik vb. alanlarda hangi kalıcı dönüşüm ortaya çıktı?
Gerçek başarı bu zincirin son halkalarında aranmalıdır. Çünkü başarıyı, orta vadede elde edilecek “kazanım” (outcome) ve uzun vadede yaratılacak “değişim” (impact) belirler.
Kısa Vadede Etkiler (Effects)
Zirve boyunca delegelerin ağırlanması ve oturumların yapılması (aktivite) sonucunda ortaya çıkan diyalog ortamı, yayımlanan bildirgeler ve yeşil teknoloji işbirlikleri bu işin çıktılarıdır. Ancak bu çıktıların gerçek başarısı, tarafları nasıl ve ne düzeyde eyleme geçirdiğiyle, yani yarattığı etkilerle ölçülür. Kurulan temaslar ve alınan kararlar kurumları harekete geçirmiyorsa, milyarlarca liralık kaynak yalnızca başarılı bir organizasyon için harcanmış demektir. Bu tuzağa düşmemek için odaklanmamız gereken asıl soru, bu çıktıların ne kadarının kullanılacağı ve eyleme dönüşeceğidir.
Orta Vadede Kazanımlar (Outcomes)
Zirveden sonraki 1–3 yıllık dönemde artık başka sorular sormamız gerekir. COP31 Antalya’ya, Türkiye’ye ve küresel ölçekte iklim mücadelesine hangi somut kazanımları bıraktı?
Ulusal ve yerel ölçekte: Yerel yönetimlerin iklim eylem planları kâğıt üzerinden çıkıp uygulamaya alındı mı? KOBİ’lerin yeşil dönüşüm yatırımları hızlandı mı? Ulusal kurumlarımızın uluslararası iklim finansmanına (hibeler, yeşil fonlar) erişimi, proje üretme kapasitesi ve proje kalitesi ölçülebilir şekilde arttı mı? Zirvede alınan kararlar ve verilen taahhütler yerel ve ulusal politikalara hangi ölçüde yansıtıldı?
Antalya açısından da önemli bir soru var: COP31 için oluşturulan altyapının ne kadarı zirve sonrasında kalıcı ekonomik ve çevresel değer üretmeye devam edecek?
Küresel ölçekte: İklim finansmanı taahhütleri ve kayıp-zarar fonları kağıt üzerinde kalmaktan çıkıp ölçülebilir yatırımlara dönüştü mü? Emisyon ticareti ve sınırda karbon düzenlemelerinde bağlayıcı işbirlikleri sağlandı mı?
Çünkü kazanım, söylenen değil, kullanılan ve davranışa dönüşen sonuçtur. Eğer küresel ölçekte bağlayıcı finansman mekanizmaları kuramıyor ve ulusal hedef kitlemizin (kurumlar, sanayiciler, yerel yönetimler) kapasitesinde ölçülebilir bir davranış değişikliği yaratamıyorsak, elde ettiğimiz şey kazanım değil, sadece yorgunluktur.
Uzun Vadede Değişim (Impact)
Bütün bu devasa yatırımın gerçek başarısının ortaya çıkacağı asıl yer burasıdır.
Beş-on yıl sonra dönüp baktığımızda ne göreceğiz? COP31 sayesinde karbon salımında istatistiksel olarak kanıtlanabilir bir düşüş sağlanmış mı? İklim değişikliğinin etkilerine karşı daha dirençli kentler ve altyapılar oluşturulmuş mu? Kamu kurumlarının, yerel yönetimlerin ve işletmelerin karar alma süreçlerinde iklim ve sürdürülebilirlik kalıcı bir yer edinmiş mi? İklim finansmanına erişim gerçekten kolaylaşmış mı? Yeşil dönüşüm hızlanmış mı?
Bu kalıcı dönüşümün kendiliğinden ortaya çıkmasını bekleyemeyiz, bunun için “Çıkış Stratejisi” (Exit Strategy) en başından kurgulanmalıdır. Zirve rüzgârıyla oluşturulan geçici iklim komitelerinin ve yapıların, yerel yönetimlerin etkinlik bitiminde dağılmasına izin vermeden kalıcı teşkilat şemalarına entegre edilmesi (kurumsal sürdürülebilirlik) şarttır.
Aynı zamanda bu yapılar, mega bütçelere veya dış hibelere bağımlı kalmadan, ulusal bütçeye entegre edilmiş ödenekler veya kendi gelirini üreten döner sermaye modelleriyle (finansal sürdürülebilirlik) ayakları üzerinde durabilir hale gelmelidir. Zira finansal ve kurumsal ayakları yere basmayan hiçbir faaliyet, uzun vadeli bir değişim yaratamaz.
COP31 Ne Zaman Başarılı Sayılacak?
Zirve 20 Kasım’da bitecek. Salonlar sökülecek. Konuklar ülkelerine dönecek. Kameralar başka gündemlere yönelecek. Ama asıl sınav o zaman başlayacak.
COP31’in başarısını kapanış seremonisiyle ölçmek kolaydır. Kaç ülke katıldı? Kaç lider geldi? Kaç toplantı yapıldı? Kaç bildiri yayımlandı? Ne kadar ekonomik hareketlilik oluştu? Bunların tamamı ölçülebilir. Ama asıl soru bunlar değildir. COP31’i ne kadar iyi gerçekleştirdiğimizden ziyade, COP31 sayesinde neyi gerçekten değiştirdiğimiz önemli olacak. Dolayısıyla asıl soru şudur: COP31’den sonra ne değişti?
Değişim, bir faaliyetin tamamlanmasıyla değil, o faaliyetin yıllar sonra yaşamaya devam eden sonuçlarıyla anlaşılır. Belki de zirvenin gerçek başarısını, yıllar sonra bu zirvenin ardından büyüyen bir ağacın gölgesinde otururken anlayacağız. O zaman COP31, yalnızca Antalya’da gerçekleştirilmiş görkemli bir küresel etkinlik değil, gerçek bir dönüşümün başlangıç noktası olarak anılacaktır.
Yeni bir yazıda görüşünceye dek “öğrenmeye devam edin!”
Yorumunuzu Yazın