Geçtiğimiz günlerde Florida’daki trajik jet kazasının olası nedenleri üzerine yazılanları okurken çok ilginç bir detayla karşılaştım. Havacılıkta, uçak hız kaybedip kanatlardaki kaldırma kuvveti sıfırlandığında, yani havada tutunamayacak duruma geldiğinde (aerodinamik adıyla “stall” durumunda) çok kritik bir kural devreye giriyor.
Böyle bir ölüm kalım anında insan doğası ve hayatta kalma içgüdüsü, yere çakılmamak için uçağın burnunu var gücüyle yukarı çekmesini emreder. Ancak acil durumlar için aldıkları zorlu uçuş eğitimlerinde pilotlara bambaşka bir şey öğretiliyor: İçgüdülerinin tam tersine hareket etmek. Uçağın burnunu yukarı dikmeye çalışmak yerine, yere doğru aşağı eğmek. Çünkü uçağı kurtaracak olan kaldırma kuvvetini ve ivmeyi geri kazanmak ancak bu şekilde yerçekimine doğru hız kazanabilmekle mümkün.
Mantığa ve hayatta kalma içgüdülerimize tamamen aykırı gibi görünse de kurtuluşun tek yolu bu.
İçgüdülere Karşı Koyabilmek
Buradan şunu öğreniyoruz: Kriz anında hayatta kalabilmek, her zaman içgüdülerimizin söylediğini yapmakla mümkün olmayabilir. Bazen kurtulmak için, içgüdülerimizin bize yaptırmak istediğinin tam tersini yapacak cesarete gereksinim duyarız.
Fizik kurallarıyla açıklanabilen bu aerodinamik kural, kural algımızdan kamu yönetimine, sosyal psikolojiden kriz yönetimine kadar, yaşadığımız büyük krizleri bile, o kadar çok şeyi kusursuz bir şekilde açıklıyor ki… Yaşamdaki birçok sorunu çözmek, tam da o uçağın burnunu aşağı eğme cesaretini göstermeye benziyor.
Bunun yalnızca fiziksel ve psikolojik olarak ne kadar çetin bir sınav olduğunu anlamak için denizde yüzerken aniden güçlü bir dip akıntısına kapıldığınızı, bu sırada beyninizdeki alarm zilleri dehşet içinde “Hemen yüzeye çık ve nefes al!” diye çığlık atarken, sizin tam tersini yapmanız, yani nefesinizi tutup kendinizi aşağıya, akıntının bittiği o sakin dibe doğru bırakmanız gerektiğini hayal edin. Hayatta kalma içgüdülerinizin tüm itirazlarına rağmen kendinizi asıl korktuğunuz o derinliğe doğru yönlendirebilmeniz olağanüstü bir irade gerektirir.
(Benzer bir durumu kayak yaparken yaşarız. Dik bir dağ yamacından kayakla indiğinizi düşünün. Hızlanıp dengenizi kaybetmeye başladığınızda, içinizdeki o ilkel korku size geriye, yani dağa doğru yaslanmanızı emreder. Oysa geriye yaslanmak, ağırlık merkezinizi bozar, kayakların karla olan tutuşunu sıfırlar ve sizi tamamen kontrolsüz bir düşüşe sürükler. Ayakta kalmanın ve kontrolü yeniden sağlamanın tek yolu, içinizdeki o dehşet ve korku hissine rağmen, öne, yani düşmekten korktuğunuz o dik eğime doğru ağırlığınızı vermektir.)
Bütün bu örneklerde ortak olan şey aslında çok net: Kriz anında doğru hareket, her zaman içgüdümüzün bize söylediği hareket değildir. Bazen doğru hareket, korktuğumuz yöne doğru adım atabilmektir.
Ortak Akıl Bariyerlerimiz
İçgüdülerimize karşı koyabilmeyi başarmak, son yazılarımda üzerinde durduğum ve birbirinin ayrılmaz bir parçası olarak gördüğüm “kural algısı” ve “hukukun yönetimi” (rule of law) konularını düşündürdü bana. Aslında her ikisi de ilkel içgüdülerimizin, sistemin bütünü ve ortak yarar uğruna dizginlenmesi için konulmuş “ortak akıl” bariyerleridir.
İnsan tek başına karar verirken kendi çıkarını, korkusunu veya o anki tepkisini öne çıkarabilir. Oysa toplum, milyonlarca bireyin farklı korku, çıkar ve beklentisinin aynı anda harekete geçtiği karmaşık bir sistemdir. Bu nedenle kurallar, insanların her zaman doğru davranacağına güvenmek için değil, zor anlarda yanlış hamleyi yapmalarını engellemek için vardır.
Buna karşılık, içgüdülerine yenilen ve kuralları “iş bitiricilik” veya “pratik zeka” kılıfı altında çiğneyen, kural algısı zayıf toplumlar, kriz anında uçağın burnunu inatla havaya dikmeye uğraşan pilotlara benzerler. Ekonomik, siyasi veya toplumsal bir türbülansa girildiğinde durum değişmez. Günü kurtarmak veya bir kuralı esnetmek ilk başta hız ve manevra alanı kazandırıyor gibi görünse de, sistem eninde sonunda tutunamayıp yere çakılır.
Burnu Havada Tutma İnadı
Bunları yazarken, son dönemde ülkece konuştuğumuz ekonomik ve siyasi krizleri, karanlık ilişkiler ağlarını ve kamuoyunun beklediği şeffaflık tartışmalarını düşünüyorum. Böyle durumlarda gerçeklerle yüzleşmek, kısa vadede bir irtifa kaybı gibi görünebilir. Hataları kabul etmek, sorumluluk almak, denetim mekanizmalarının çalışmasına izin vermek veya kamuoyuna karşı şeffaf olmak, ilk anda siyasi veya kurumsal bir güç kaybı yaratabilir. Ancak tam da burada, uçağın burnunu aşağı eğme cesareti gerekir. İnatla burnu havada tutmaya çalışmak yerine o zor kurtarıcı hamleyi yapmak.
Gerçeklerle yüzleşmek yerine onları saklamak, krizi örtbas etmeye çalışmak ve sistemi kendi içgüdülerimiz doğrultusunda yönetmeye devam etmek, stall durumundaki uçağın lövyesini var gücüyle geriye çekmekten farksızdır. Anlık irtifa kaybından korkup yanlış hamlede ısrar etmek, sonunda çok daha büyük bir düşüşe yol açabilir.
Oysa şeffaflıkla yüzleşmek anlık bir irtifa kaybı yaratsa da, uzun vadede sistemi kurtaracak güven ivmesini kazandıracak yegane “burnu aşağı eğme” hamlesidir. Zira, tıpkı uçağı havada tutan şeyin pilotun kişisel refleksleri değil aerodinamik kuralları olması gibi, devleti ve toplumsal barışı ayakta tutan şey de yöneticilerin içgüdüleri değil, güç kullanma içgüdülerine sınır çekebilme ve doğrudan doğruya hukukun yönetimine teslim olma iradesidir.
Sınır Çekebilme İradesi
Trafikte boş bir şerit varken kırmızı ışıkta bekleyen bir birey ile, siyasi bir kriz anında anayasal sınırlara sadık kalan bir yöneticinin gösterdiği irade aynı kökten beslenir. İkisi de tıpkı düşüşe geçen uçağın kokpitinde, o anki paniğe ve korkuya rağmen levyeyi aşağı itebilme cesaretinin farklı ölçeklerdeki yansımalarıdır.
Kriz anlarında ivmeyi yeniden kazanmak için bazen burnu aşağı eğmek gerekir. Yani hataları kabul etmek, şeffaflaşmak, denetim mekanizmalarını yeniden çalıştırmak ve her koşulda “önce hukuk” diyebilmek…
Hukukun yönetimi, kriz anlarında hukuku siyasi reflekslere kılıf uydurma sanatı değildir. Aksine, yönetenlerin güç kullanma içgüdülerine kendi elleriyle sınır çekebilme iradesidir.
Günü kurtarmak, haksız bir avantaj sağlamak veya hukuku esnetmek kazanç sağlıyor gibi görünse de, gerçekte kurumsal güveni zedeleyerek bir sistemi düşüşe hazırlıyor olabilir. Bir süre siyasi irtifa kaybedilecek olsa bile, devleti ve kurumları yeniden uçuracak olan o hayati ivme ancak hukukun sınırlarına boyun eğerek kazanılabilir. Tıpkı uçağı havada tutan şeyin aerodinamik kuralları olması gibi, devleti ve uygarlığı ayakta tutan şey de tabandan tavana hukukun yönetiminin egemen olmasıdır.
Yaşamın pek çok alanında bizi felakete sürükleyen şey, sorunların büyüklüğü değil, düşüş anında içgüdülerimizin çığlıklarına kapılıp yanlış hamleyi yapmamız. İçgüdülerimiz bizi doğada anlık tehlikelerden korumak için var. Ancak modern dünyanın karmaşık sorunlarında, ister düşüşe geçen bir uçağın kokpitinde olun, ister günlük hayatın koşturmacası içinde bir vatandaş, isterse kriz anında bir ülkeyi yöneten siyasi irade… En büyük sınavımız, işler zorlaştığında içimizdeki o ilkel, kurtarıcı zannettiğimiz sese kulağımızı tıkayıp, aklın, bilimin, sağ duyunun, yapısal düşüncenin ve hukukun bize gösterdiği o zor hamleyi yapabilmektir.
Yeni yazılarda görüşünceye dek, “öğrenmeye devam edin!”
Yorumunuzu Yazın